یکی از چالش های والدین در دو سال اول زندگی کودک مصرف مکمل آهن است، همانطور که می دانید در کشور ما مکمل آهن از حدود شش ماهگی تا دوسالگی برای همه کودکان تجویز می شود. در این مقاله هر آنچه راجع به مکمل آهن باید بدانیم را بررسی خواهیم کرد.
شماره تماس برای مشاوره با دکتر فهیمه محب محمدی :۰۹۳۶۶۸۸۹۸۷۷
من دکتر فهیمه محب محمدی متخصص کودکان و نوزادان هستم. بلافاصله بعد از اتمام درس مجددا شروع به مطالعه گسترده در زمینه رشد و پرورش کودک کردم، مطالعات من در زمینه تغذیه صحیح و علمی کودکان، درمان بدغذایی کودکان و مکمل های مورد نیاز، آموزش صحیح خواب کودک، بازی های هدفمند و در عین حال حفظ ایمنی کودکان، آموزش انتخاب کتاب و انیمیشن صحیح برای سرگرمی و تربیت کودکان، سلامت دهان و دندان کودک، مهارت های قبل از مدرسه و فرزندپروری آگاهانه در عین آموزش اختلالات دوران کودکی بوده است. با ما همراه باشید.
بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت در حدود سه میلیارد نفر از مردم جهان به کمخونی فقر آهن دچارند. کودکان زیر ۵ سال، نوجوانان (بخصوص دختران)، زنان سنین باروری بهویژه زنان باردار و شیرده از گروههای آسیبپذیر و در معرض خطر کمخونی فقر آهن میباشند.
پیامدهای زیانبار کمخونی فقر آهن ازجمله افزایش مرگومیر مادران به هنگام زایمان، افزایش ابتلا به بیماریها، کاهش ضریب هوشی و کاهش قدرت یادگیری، اختلال در رشد جسمی و نهایتاً کاهش توانمندیهای ذهنی و جسمی روند توسعه کشورها را به مخاطره میاندازد.
طبق تحقیقات انجام شده کمبود آهن در دوسال اول زندگی می تواند مانع از رشد کافی مغز کودک شود. رشد مغزی و تکامل کودک در ۲ سال اول تحت تاثیر مستقیم ذخایر آهن بدن کودک و ذخایر آهن بدن مادر در بارداری و شیردهی است. طبق آمار در کشور ما کمخونی فقر آهن و ذخایر پایین آهن در زنان سنین باروری و کودکان زیر دوسال بسیار شایع است و لازم است ما برای همه کودکان در کشورمان مکمل آهن تجویز کنیم.
این مکمل آهن صرفا برای جلوگیری از کم خونی فقر آهن و عوارض آن نیست بلکه هدف بزرگ تر این مکمل یاری کمک به رشد مغزی و تکامل بهتر مغز است. تحقیقات نشان می دهد کودکانی که در دو سال اول زندگی ذخایر ناکافی آهن دارند در دوران مدرسه یادگیری و تمرکز پایین تری خواهند داشت، قدرت تحلیل و تصمیم گیری ضعیف تری خواهند داشت و بیشتر دچار مشکلات رفتاری خواهند شد.
بنابراین کمبود ذخایر آهن در سال های اول زندگی اثرات جبران ناپذیری در آینده کودک خواهد داشت.
همه کودکان در کشور ایران باید از حدود شش ماهگی تا پایان دوسالگی روزانه بین ۷-۱۵ میلیگرم آهن مصرف کنند.
بسیاری از کودکان با مصرف قطره های آهن هیچ مشکلی ندارند ولی درصد کمی از آن ها ممکن است دچار عوارضی مثل یبوست، طعم فلزی در دهان و لکه های خاکستری روی دندان شوند. در حال حاضر محصولات آهن خوراکی به شکل لیپوزومال در بازار دارویی موجود است، طی فرایندی آهن موجود در این محصولات با بافت لیپوزومال پوشانده شده است و همین امر باعث می شود قطره اهن ایجاد طعم فلزی در دهان نکند و خوش طعم تر باشد، همچنین بافت چرب آن مانع ایجاد یبوست می شود، پوشانده شدن ذرات آهن مانع ایجاد لکه های خاکستری روی دندان خواهد شد.
ما پیشنهاد میکنیم در صورتی که کودک شما مشکلی با مصرف آهن های ساده ندارد از همان آهن معروف فروس سولفات یا آهن موجود در خانه های بهداشت استفاده کنید. و در صورت بروز مشکل می توانید از انواع لیپوزومال موجود در بازار استفاده کنید.
بسیاری از والدین تصور می کنند مصرف آهن منجر به پوسیدگی دندان کودکشان می شود، این باور کاملا اشتباه است. مصرف مکمل آهن هیچ ارتباطی با پوسیدگی دندان کودکان ندارد. قطره آهن تاثیری در ایجاد پوسیدگی دندانی در کودکان ندارد و صرفا باعث تغییر رنگ و سیاه شدن دندانها میشود که آن هم با رعایت اصول بهداشتی یعنی تمیزکردن دندانهای شیرخوار با مسواک انگشتی یا پارچه نخی آغشته به آب و چکاندن قطره آهن در انتهای دهان قابل پیشگیری است. همچنین خوردن کمی آب بعد از مصرف دارو در پیشگیری از آن موثر است.
البته این سیاهی مدتی بعد از اتمام دوره مصرف قطره آهن برطرف میشود..
دلیل اصلی پوسیدگی دندان، باکتری است که پس از متابولیسم مواد قندی خاص، ترکیبات اسیدی تولید میکند که این ترکیبات به تدریج باعث حلشدن ساختمان آهکی دندانها، نرمشدن قوام آن و تخریب نسج دندانها میشود.قطره آهن نیز به خودی خود باعث پوسیدگی نمیشود.
شیرینکنندههای این قطرهها نیز از نوع سدیمساخارین است که میکروبهای پوسیدگیزا از آنها تغذیه نمیکنند. بنابراین این قطرهها باعث پوسیدگی نمیشوند مگر اینکه بهصورت ثانویه باعث تخلخل سطحی شده و جذب پلاک میکروبی را افزایش دهند که این امر میتواند با رعایت بهداشت دندانها کنترل شود.
رقیق کردن قطره آهن با مقدار کمی آب می تواند در پیشگیری از بروز لکه ها موثر باشد. برای جذب بهتر آهن در کنار آن از منابع ویتامبن سی مثل میوه ها استفاده کنید. حتما با یک دستمال خیس نرم یا مسواک انگشتی دندان کودک را پس از مصرف آهن تمیز کنید. در صورت وجود لکه های بزرگ به دندانپزشک مراجعه کنید، دندانپزشکان با مواد مخصوص این لکه ها را کاملا پاک می کنند.
لکه های ایجاد شده بر روی دندان ها اگر به خاطر استفاده از قطره آهن ایجاد شده است، معمولاً با گذشت زمان محو می شوند.
علاوه بر این، همانطور که می دانیم دندان های شیری کودک دائمی نیستند ولی عدم مصرف آهن اثرات جبران ناپذیری در رشد مغزی کودک خواهد داشت.
برای بر طرف کردن لک های ایجاد شده هیچگاه از سفید کننده ها، دهان شویه ها یا سایر محصولات موجود در داروخانه ها برای کودک خود استفاده نکنید، مگر اینکه پزشک یا دندانپزشک کودک شما این محصولات را تجویز و تایید کرده باشد.
میزان توصیه شده اهن برای کودک زیر دوسالی که کمخونی ناشی از فقر آهن ندارد یک میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن از آهن المانته است. این میزان آهن برای پیشگیری از کم خونی و کمک به رشد مغزی است در صورتی که میزان آهن مورد نیاز در درمان کمخونی ناشی از فقر آهن چهار تا شش برابر آن است و بر حسب میزان کمخونی و شرایط کودک توسط پزشک محاسبه می شود. نکته بسیار مهم در انتخاب مکمل آهن این است که گاهی میزان آهن موجود در یک سی سی ذکر شده روی بسته بندی محصول، آهن المانته نیست و والدین و حتی گاهی پزشکان در محاسبه میزان آهن مورد نیاز بر حسب اطلاعات موجود روی بسته بندی اشتباه میکنند.
محصولات آهن موجود در بازار دارویی ایران بسیار متنوع است و حتما باید بعد از تهیه هر محصولی آن را به پزشک متخصص کودکان نشان دهید تا بر حسب میزان آهن موجود در هر سی سی میزان مورد نیاز کودک شما را محاسبه کند.
توجه داشته باشید میزان آهن موجود در شربت های مکمل کمتر از قطره ها است و لازم است کودکان زیر دوسال از فرم قطره آهن استفاده کنند.
بسیار مهم است که قطره آهن را هم زمان با شیر به کودک ندهید و بین یک تا دو ساعت از وعده شیر کودک فاصله بگیرید زیرا جذب کلسیم شیر مانع جذب آهن می شود. همچنین بهتر است مصرف مکمل آهن از مصرف مکمل هایی مثل زینک فاصله داشته باشد.
بهتر است آهن با شکم خالی مصرف شود ولی به خاطر عدم تحمل و احتمال ایجاد مشکلات گوارشی در اکثر کودکان امکان پذیر نیست. بهتر است آهن را با میان وعده کودک و هم زمان با میوه های حاوی ویتامین سی مثل توت فرنگی و پرتقال یا آناناس به کودک بدهید.
بله، مصرف بیش از حد آهن می تواند باعث مسمومیت با آهن در کودک شود بنابراین همیشه ظرف دارو را دور از دسترس کودک نگه دارید و در صورتی که کودک میزان زیادی از آهن را مصرف کرد بلافاصله با پزشک مشورت کنید یا به اورژانس مراجعه کنید.
همه کودکان حتی کودکان مبتلا به تالاسمی مینور قبل از دو سالگی باید مکمل آهن را طبق پروتوکل کشوری دریافت کنند و ابتلا به تالاسمی مینور قبل از دوسالگی مانع دریافت آهن نیست، ولی پس از دوسالگی لازم است در صورت شک به فقر آهن تما بررسی آزمایشگاهی انجام شود و در صورت کمبو ذخایر آهن، مکمل آهن تجویز شود، مصرف خودسرانه آهن بعد از دوسالگی در کودکان مبتلا به تالاسمی مینور می تواند منجر به تجمع آهن در کبد و ارگان های اصلی بدن شود و منجر به ایجاد مشکل و بیماری شود.
در صورتی که کودک ما کمبود آهن نداشته باشد جهت پیشگیری از فقر آهن بهتر است کودکان ۲ تا ۵ ساله ۳۰ میلی گرم آهن المانته در روز به مدت سه ماه در سال مصرف کنند.
در سنین ۶ تا ۱۱ سال بهتر است ۳۰ تا ۶۰ میلیگرم آهن المانته در روز به میزان ۳ ماه در سال مصرف کنند.
در سنین بلوغ نیز ۶۰ میلی گرم آهن به علاوه ۴۰۰ میلی گرم اسید فولیک روزانه به مدت سه ماه در سال کمک کننده است.
پس از سن بلوغ پسرا نیازی به ادامه دریافت مکمل آهن ندارند، ولی دختران در سنین باروری لازم است همچنان ۶۰ میلی گرم آهن به علاوه ۴۰۰ میلی گرم اسید فولیک روزانه به مدت سه ماه در سال را ادامه دهند.
مصرف چای، قهوه، کاکائو و همچنین شیر، پنیر و بهطورکلی ترکیبات کلسیمدار همراه با قرص آهن باعث کاهش شدید جذب آن میگردد. حداقل یک ساعت قبل و ۲ ساعت پس از مصرف مکمل آهن، از خوردن مواد فوقالذکر که جذب آهن مکمل را کاهش میدهند خودداری شود. مصرف ماست به علت داشتن اسیدلاکتیک که خود افزایشدهنده جذب آهن است، بلامانع میباشد
با توجه به شیوع بالای کمخونی فقر آهن لازم است کودکان ما در یک سالگی، سه سالگی، هفت سالگی و همچنین در صورت اختلال رشد حتما از نظر آنمی فقر آهن بررسی شوند. می توانید برای بررسی کمخونی و دریافت رژیم غذایی مناسب برای پیشگیری از فقر آهن با دکتر فهیمه محب محمدی در ارتباط باشید.